«Οι ΗΠΑ θέλουν τη Γροιλανδία εδώ και 150 χρόνια»: Εξερευνήσεις, στρατός και πυρηνικά μέσα στον πάγο

Η επιμονή του Τραμπ στην απόκτηση της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ, η οποία φαίνεται πως βρήκε μία προσωρινή «εκτόνωση» στη συμφωνία που φέρεται να κατέληξε με τον Μαρκ Ρούτε, είναι βέβαια ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της πολιτικής του συγκεκριμένου Αμερικανού προέδρου.

Ωστόσο, οι βλέψεις της Αμερικής για το αρκτικό νησί δεν ξεκίνησαν βέβαια με τον Ντόναλντ Τραμπ αλλά πηγαίνουν πολύ πιο πίσω. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να πραγματοποιήσουν αυτή τη συναλλαγή για 150 χρόνια», τόνισε ο Αμερικανός πρόεδρος αναφερόμενος στην αγορά της Γροιλανδίας, σε μία από τις (πολλές) αναρτήσεις του στο Truth Social για το θέμα. Παρά τις υπεραπλουστευτικές και κυνικές του διατυπώσεις, ο ισχυρισμός του Τραμπ παραπέμπει σε πραγματικά ιστορικά γεγονότα.

Οι ΗΠΑ όχι μόνο διεκδικούν έλεγχο στη Γροιλανδία εδώ και ενάμισι περίπου αιώνα, αλλά με την πάροδο του χρόνου κατάφεραν να έχουν σημαντική παρουσία στο έδαφός της.

Σε άρθρο του στο «The Conversation», ο Paul Bierman, καθηγητής Φυσικών Πόρων και Περιβαλλοντικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Βερμόντ, τονίζει ότι η τελευταία ισχυρή παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών στο νησί της Αρκτικής ήταν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Μια ιστορία που, όπως σημειώνει ο ίδιος, σημαδεύτηκε από αρκετές αποτυχίες. Ωστόσο, η ιστορία ξεκινά πολύ νωρίτερα.

Η πρώτη διεκδίκηση το 1867

Η πρώτη κίνηση διεκδίκησης της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ γίνεται το 1867. Την ίδια χρονιά που οι ΗΠΑ αγόρασαν την Αλάσκα από τη Ρωσία, ο τότε υπουργός Εξωτερικών William H. Seward εξέτασε σοβαρά το ενδεχόμενο αγοράς της Γροιλανδίας (και της Ισλανδίας) από τη Δανία, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής επέκτασης και ελέγχου του Βόρειου Ατλαντικού.

Τότε δεν κατατέθηκε επίσημη διπλωματική προσφορά στη Δανία, υπήρχαν όμως διερευνητικές επαφές και συζητήσεις. Η Κοπεγχάγη έδειξε αρνητική στάση. Το σχέδιο δεν προχώρησε, αλλά η Γροιλανδία μπήκε ξεκάθαρα στο τραπέζι ως αμερικανικός στρατηγικός στόχος.

Ο Αμερικανός εξερευνητής και τα «λάφυρα»

Το 1909, ο Robert Peary, αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ, ανακοίνωσε ότι είχε «κερδίσει» τον αγώνα για τον Βόρειο Πόλο - ένας εντυπωσιακός ισχυρισμός που συζητήθηκε έντονα εκείνη την εποχή. Προηγουμένως, ο Peary είχε περάσει χρόνια εξερευνώντας τη Γροιλανδία, την οποία διέσχιζε με ένα έλκηθρο με σκύλους, συχνά παίρνοντας ως αναμνηστικό ό,τι έβρισκε στο δρόμο του.

Το 1894, έπεισε έξι Γροιλανδούς να έρθουν μαζί του στη Νέα Υόρκη, φέρεται να τους υποσχέθηκε εργαλεία και όπλα σε αντάλλαγμα. Μέσα σε λίγους μήνες όλοι τους -μέλη της φυλής Ινουίτ- εκτός από δύο, πέθαναν από ασθένειες.

Ο Peary πήρε επίσης τρία τεράστια θραύσματα του σιδερένιου μετεωρίτη του Ακρωτηρίου Υόρκης, γνωστού στους Γροιλανδούς ως Saviksoah. Ήταν μια μοναδική πηγή μετάλλου που οι Γροιλανδοί Ινουίτ χρησιμοποιούσαν επί αιώνες για να κατασκευάσουν εργαλεία. Το μεγαλύτερο κομμάτι του μετεωρίτη, το Ahnighito, ζύγιζε 34 τόνους. Σήμερα, βρίσκεται στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, το οποίο φέρεται να πλήρωσε στον Peary 40.000 δολάρια για να το αγοράσει.

«Στρατηγείο» από πάγο στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος έβαλε τη Γροιλανδία σε κεντρικό σημείο στον παγκόσμιο χάρτη για τον αμερικανικό στρατό. Την άνοιξη του 1941, ο πρέσβης της Δανίας υπέγραψε μια συνθήκη που έδινε στον στρατό των ΗΠΑ πρόσβαση στη Γροιλανδία για να βοηθήσει στην άμυνα του νησιού απέναντι στη ναζιστική Γερμανία και να συμβάλει στην πολεμική προσπάθεια στην Ευρώπη. Η συμφωνία αυτή, που επαναβεβαιώθηκε το 1951 και το 2004, συνεχίζει να ισχύει μέχρι σήμερα.

Οι νέες αμερικανικές βάσεις στη δυτική και νότια Γροιλανδία έγιναν κρίσιμοι σταθμοί ανεφοδιασμού για αεροπλάνα που πετούσαν από την Αμερική προς την Ευρώπη.

Εκατοντάδες Αμερικανοί στρατιώτες βρέθηκαν στο Ιβιτουούτ, μια απομακρυσμένη πόλη στις νότιες ακτές της Γροιλανδίας, όπου προστάτευαν το μεγαλύτερο ορυχείο κρυόλιθου στον κόσμο. Το σπάνιο ορυκτό χρησιμοποιήθηκε για την τήξη αλουμινίου, κρίσιμη διαδικασία για την κατασκευή αεροπλάνων κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Ο «πόλεμος των μετεωρολόγων»

Η Γροιλανδία όμως είχε και εξακολουθεί να έχει πολύ σημαντικό ρόλο στη συλλογή μετεωρολογικών δεδομένων, καθώς θεωρείται «καταλύτης» για την κυκλοφορία στην ατμόσφαιρα και τη διαμόρφωση των καιρικών συνθηκών στην Ευρώπη.

Την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τα δεδομένα που συλλέγονταν στο νησί ήταν απαραίτητα για την πρόγνωση του καιρού στο πεδίο της μάχης, δεδομένα με βάση τα οποία οι αξιωματικοί των στρατών σχεδίαζαν τις κινήσεις τους.

Τόσο οι Αμερικανοί όσο και οι Γερμανοί εγκατέστησαν μετεωρολογικούς σταθμούς στη Γροιλανδία, ξεκινώντας αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν «μετεωρολογικό πόλεμο». Σε αυτόν τον πόλεμο έγιναν ελάχιστες μάχες πάνω στο νησί, αν και οι στρατιωτικές περιπολίες των Συμμάχων ερευνούσαν τακτικά την ανατολική ακτή του νησιού για μετεωρολογικές εγκαταστάσεις των Ναζί.

Ο «πόλεμος του καιρού» έληξε το 1944 όταν η Ακτοφυλακή των ΗΠΑ «όργωσε» με έλκηθρα την Ανατολική Γροιλανδία, εντόπισε τον τελευταίο από τους τέσσερις γερμανικούς μετεωρολογικούς σταθμούς και συνέλαβε τους μετεωρολόγους που εργάζονταν εκεί.

Ο «πυρετός» του Ψυχρού Πολέμου

Ωστόσο, η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στη Γροιλανδία έφτασε στην κορύφωσή της στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, τη δεκαετία του 1950.

Προκειμένου να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο σοβιετικών πυραύλων και βομβαρδιστικών που πετούσαν πάνω από την Αρκτική, ο αμερικανικός στρατός μετέφερε περίπου 5.000 άνδρες, 280.000 τόνους προμηθειών, 500 φορτηγά και 129 μπουλντόζες, σύμφωνα με τους New York Times, σε μια άγονη, βορειοδυτική παραλία της Γροιλανδίας, σε απόσταση 1.500 χιλιομέτρων από τον Βόρειο Πόλο και 4.430 χιλιομέτρων από τη Μόσχα.

Εκεί, σε ένα καλοκαίρι και υπό άκρως μυστικές συνθήκες, έχτισαν την εκτεταμένη αμερικανική αεροπορική βάση στη Θούλη. Η αεροπορική βάση στέγαζε βομβαρδιστικά, μαχητικά, πυρηνικούς πυραύλους και περισσότερους από 10.000 στρατιώτες. Ολόκληρη η επιχείρηση αποκαλύφθηκε στον κόσμο τον επόμενο χρόνο, σε ένα εξώφυλλο του περιοδικού LIFE τον Σεπτέμβριο του 1952 και από τον αμερικανικό στρατό στην εβδομαδιαία τηλεοπτική του εκπομπή «The Big Picture».

Πυρηνικά μέσα στον πάγο

Ωστόσο, την περίοδο εκείνη του σχεδόν παρανοϊκού ανταγωνισμού μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων του πλανήτη, δύο ήταν οι εγκαταστάσεις που ξεχώρισαν στη Γροιλανδία: το Camp Century και το Project Iceworm.

Το Camp Century ήταν μία πυρηνική στρατιωτική εγκατάσταση που κατασκευάστηκε από τον αμερικανικό στρατό βαθιά μέσα στον πάγο και καλύφθηκε με χιόνι. Η βάση φιλοξενούσε 200 άνδρες σε μονάδες που θερμαίνονταν στους 22 βαθμούς Κελσίου. Ήταν κέντρο της έρευνας του στρατού για το χιόνι και τον πάγο και έγινε μια υπενθύμιση στην ΕΣΣΔ ότι ο αμερικανικός στρατός μπορούσε να επιχειρεί κατά βούληση στην Αρκτική.

Ο στρατός των ΗΠΑ φανταζόταν επίσης εκατοντάδες μίλια σιδηροδρομικών γραμμών θαμμένων μέσα στο στρώμα πάγου της Γροιλανδίας. Ήταν το Project Iceworm. Πυρηνοκίνητα τρένα θα μετακινούσαν πυραύλους με πυρηνικές κεφαλές σε σήραγγες χιονιού μεταξύ κρυφών σταθμών εκτόξευσης -ένα δίκτυο που κάλυπτε μια περιοχή περίπου στο μέγεθος της Αλαμπάμα.

Τελικά, το Project Iceworm δεν ξεπέρασε ποτέ μια σήραγγα 400 μέτρων που έσκαψε ο αμερικανικός Στρατός στο Camp Century. Το μαλακό χιόνι και ο πάγος, που κινούνταν συνεχώς, λύγιζαν την τροχιά καθώς τα τείχη της σήραγγας έκλειναν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, πρώτα ο Λευκός Οίκος και στη συνέχεια το ΝΑΤΟ απέρριψαν το Project Iceworm.

Το 1966, ο αμερικανικός στρατός εγκατέλειψε το Camp Century, αφήνοντας εκατοντάδες τόνους αποβλήτων μέσα στον πάγο. Σήμερα το εγκαταλελειμμένο στρατόπεδο βρίσκεται περισσότερα από 30 μέτρα κάτω από την επιφάνεια του στρώματος πάγου. Αλλά καθώς το κλίμα θερμαίνεται και ο πάγος λιώνει, αυτά τα απόβλητα θα έρθουν στην επιφάνεια: εκατομμύρια γαλόνια κατεψυγμένων λυμάτων, σωλήνες τυλιγμένοι με αμίαντο, τοξικό χρώμα μολύβδου και καρκινογόνα PCB.

Το ποιος θα καθαρίσει αυτό το χάος είναι ένα ανοιχτό ερώτημα.

Στο παρελθόν, τα συμφέροντα των ΗΠΑ στη Γροιλανδία εστίαζαν σε βραχυπρόθεσμα κέρδη, με ελάχιστη μέριμνα για το μέλλον. Αυτό, σύμφωνα με τον Bierman, είναι εμφανές με τις εγκαταλελειμμένες και ρυπογόνες βάσεις, που βρίσκονται διάσπαρτες σε όλο το νησί, αλλά και με την αδιαφορία του Peary για τη ζωή των ντόπιων Γροιλανδών.

Η κλιματική κρίση απειλεί κάθε «φιλόδοξο» σχέδιο του Τραμπ

Η ιστορία δείχνει ότι πολλές από τις «ευφάνταστες» ιδέες για τη Γροιλανδία απέτυχαν επειδή δεν έλαβαν υπόψη την απομόνωση, το σκληρό κλίμα και το δυναμικό στρώμα πάγου του νησιού.

Οι απαιτήσεις του Τραμπ για έλεγχο του νησιού ως πηγή πλούτου και ασφάλειας των ΗΠΑ είναι εξίσου κοντόφθαλμες. Στο σημερινό ταχέως θερμαινόμενο κλίμα, η αγνόηση των δραματικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στη Γροιλανδία μπορεί να καταδικάσει πολλά έργα σε αποτυχία, καθώς οι θερμοκρασίες της Αρκτικής ανεβαίνουν.

Πρόσφατες πλημμύρες, οι οποίες τροφοδοτούνται από το λιώσιμο του γροιλανδικού πάγου, έχουν παρασύρει γέφυρες που στέκονταν για μισό αιώνα. Το μόνιμο στρώμα πάγου που βρίσκεται κάτω από το νησί λιώνει γρήγορα και αποσταθεροποιεί τις υποδομές, συμπεριλαμβανομένης της κρίσιμης εγκατάστασης ραντάρ και του διαδρόμου στη Θούλη, η οποία μετονομάστηκε σε Διαστημική Βάση Πιτουφίκ το 2022. Οι ορεινές πλαγιές του νησιού καταρρέουν στη θάλασσα καθώς ο πάγος που τις συγκρατεί, λιώνει.

Οι ΗΠΑ και η Δανία έχουν πραγματοποιήσει γεωλογικές έρευνες στη Γροιλανδία και έχουν εντοπίσει κοιτάσματα κρίσιμων ορυκτών κατά μήκος των βραχωδών ακτών της. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της εξόρυξης μέχρι στιγμής έχει περιοριστεί σε κρυόλιθο και σε κάποια μικρής κλίμακας εξόρυξη μολύβδου, σιδήρου, χαλκού και ψευδαργύρου. Σήμερα, λειτουργεί μόνο ένα μικρό ορυχείο που εξορύσσει ανορθοσίτη, το οποίο είναι χρήσιμο για το αλουμίνιο και το πυρίτιο που περιέχει.

Οι πάγοι, το πολυτιμότερο «ορυκτό»

Κατά τον Bierman, η μεγαλύτερη αξία της Γροιλανδίας για την ανθρωπότητα δεν είναι η στρατηγική της θέση ή οι ορυκτοί πόροι, αλλά οι πάγοι της.

Εάν οι ανθρώπινες δραστηριότητες συνεχίσουν να θερμαίνουν τον πλανήτη, λιώνοντας το στρώμα πάγου της Γροιλανδίας, η στάθμη της θάλασσας θα ανέβει μέχρι να εξαφανιστεί ο πάγος. Η απώλεια έστω και ενός μέρους του στρώματος πάγου, το οποίο περιέχει αρκετό νερό για να ανεβάσει την παγκόσμια στάθμη της θάλασσας περίπου κατά 7 μέτρα συνολικά, θα είχε καταστροφικές επιπτώσεις για τις παράκτιες πόλεις και τα νησιωτικά έθνη σε όλο τον κόσμο.

Αυτός είναι ένας μεγάλος κίνδυνος για τον πλανήτη. Επομένως, η πιο σοφή στρατηγική είναι η προστασία του στρώματος πάγου της Γροιλανδίας αντί να λεηλατείται ένα απομακρυσμένο νησί της Αρκτικής, ενώ παράλληλα αυξάνεται η παραγωγή ορυκτών καυσίμων και επιταχύνεται η κλιματική αλλαγή σε όλο τον κόσμο.